Close contact us

Hafa samband

Nafn
Kennitala
Netfang
Skilaboð

L-04/2012 - Endurgreiðsla námslána - beiðni um endurútreikning tekjutengdrar afborgunar

Úrskurður

Ár 2012, miðvikudaginn 5. september, kvað málskotsnefnd Lánasjóðs íslenskra námsmanna upp svohljóðandi úrskurð í málinu L-4/2012.

Kæruefni

Með kæru sem barst málskotsnefnd þann 10. febrúar 2012 kærði kærandi úrskurð stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna (LÍN) frá 15. desember 2011 um að neita kæranda um undanþágu frá endurútreikningi vegna tekjutengdrar afborgunar námsláns 2011 þar sem umsókn hennar hafi ekki borist innan 60 daga frá gjalddaga afborgunarinnar sem var 1. september það ár. Stjórn LÍN var tilkynnt um kæruna með bréfi dagsettu 13. febrúar 2012 og jafnframt gefinn kostur á að tjá sig um hana. Kæranda var sent afrit bréfsins sama dag. Athugasemdir stjórnar LÍN voru settar fram í bréfi dagsettu 28. febrúar 2012 og var afrit þess sent kæranda og henni jafnframt gefinn frestur til að koma að athugasemdum sínum. Athugasemdir kæranda bárust með bréfum umboðsmanns hennar dagsettum 6. og 22. mars 2012. Ennfremur bárust athugasemdir og ábendingar með tölvubréfum umboðsmanns kæranda send 23. mars, 30. apríl, 1. maí og 2. maí á þessu ári.

Málsatvik og ágreiningsefni

Með tölvubréfi kæranda til LÍN 5. nóvember 2011 bað kærandi um endurútreikning tekjutengdrar afborgunar sem var á gjalddaga 1. september það ár. Með beiðninni fylgdu upplýsingar um tekjur kæranda í Noregi á árinu 2010. Kærandi kvaðst í erindi sínu til sjóðsins hafa verið á ferðalagi og þess vegna ekki getað sent umræddar upplýsingar fyrr, auk þess sem þær hefðu ekki verið tilbúnar hjá norskum skattayfirvöldum fyrr en 19. október 2011. LÍN svaraði kæranda með tölvubréfi 8. nóvember 2011 og kvaðst ekki geta orðið við beiðninni þar sem reglur LÍN kvæðu á um að sækja þyrfti um endurútreikning eigi síðar en 60 dögum eftir gjalddaga afborgunar. Með bréfi dagsettu 3. desember 2011 fór kærandi þess á leit við stjórn LÍN að hin tekjutengda afborgun hennar yrði endurútreiknuð miða við raunverulegar tekjur hennar á árinu 2010. Í erindi kæranda kemur fram að hún hafi lokið námi í Skotlandi vorið 1997 og sama ár flutt til Noregs. Hún starfi sem myndlistarmaður og þess sé krafist af henni í Noregi að hún skili skattframtali sem rekstaraðili þótt tekjur séu lágar. Rekstraraðilar og fyrirtæki skili skattframtölum seinna en einstaklingar og álagning ársins 2010, og þar með upplýsingar um tekjur, hafi ekki legið fyrir fyrr en 19. október 2011. Kærandi segir að hin síðustu ár hafi henni tekist að koma upplýsingum um tekjur sínar til LÍN fyrir 1. nóvember, en vegna ferðalags í Bandaríkjunum hafi það ekki tekist ár árinu 2011. Kærandi fer fram á það í kæru sinni til málskotsnefndar að hin tekjutengda afborgun 2011 verði miðuð við raunverulegar tekjur hennar. Kærandi kvartar undan því að í reglum LÍN um fresti sé ekkert tillit tekið til búsetu námsmanna og að ólík lönd hafi misjafnar reglur um skattauppgjör og skattgreiðslur. Þá virði LÍN ekki norrænar samþykktir sem kveði á um að norrænn borgari skuli ekki líða fyrir búsetu í öðru norrænu landi. Óskar kærandi þess að tekið verði tillit til aðstæðna hennar þar sem tekjur hennar standi ekki undir þeirri tekjuáætlun sem LÍN miði við. Stjórn LÍN bendir á að samkvæmt ákvæði 7.4 í úthlutunarreglum LÍN þurfi að sækja um endurútreikning árlegrar viðbótargreiðslu innan 60 daga frá gjalddaga, sbr. 1. mgr. 11. gr, laga nr. 21/1992 um LÍN. Þar sem umsókn kæranda hafi borist eftir þann frest sé stjórn LÍN óheimilt að taka tillit til þeirra atriða sem fram koma í erindi kæranda og að verða við beiðni hennar. Í athugasemdum LÍN vegna kærunnar kemur ennfremur fram að kæranda hafi verið sent bréf dagsett 16. júní 2011 þar sem hún var minnt á að skila inn staðfestum upplýsingum um erlendar tekjur sínar árið 2010 fyrir 2. ágúst 2011 og að frestur til að sækja um endurútreikning væri 60 dagar frá gjalddaga. Kæranda hafi ennfremur verið send ítrekunarbréf dagsett 27. september og 18. október 2011 og því átt að vera ljóst að 1. september gjalddaginn væri byggður á áætlun. Í athugsemdum sínum við sjónarmið stjórnar LÍN áréttar kærandi norskar skattareglur um skattframtöl og skattauppgjör sem hún telur ekki falla að reglum LÍN um fresti til að sækja um endurútreikning, sem henni virðast tengjast skattauppgjörsreglum á Íslandi. Reglur LÍN setji hana í þá stöðu að hún hafi í raun aðeins 10 daga til að koma nauðsynlegum upplýsingum á framfæri við LÍN eigi viðbótargreiðslan að taka mið af raunverulegum tekjum hennar. Með því sitji hún ekki við sama borð og námsmenn á Íslandi. Málskotsnefnd hefur aflað upplýsinga frá LÍN um þau viðmið sem LÍN notar við að áætla tekjur þeirra greiðenda sem búsettir eru erlendis. Samkvæmt LÍN er miðað við síðustu námsgráðu sem LÍN veitti lán vegna til viðkomandi greiðanda og að gengið sé út frá því að viðkomandi hafi lokið þeirri gráðu. Um sé að ræða eftirfarandi flokka og tekjur vegna ársins 2010:

"Heildartekjugrunnur sem verður notaður: Áætlaðar tekjur 2010:

Doktorsnám 11.000.000 Meistaranám 9.500.000 Grunnnám 7.000.000 Aðrar prófgráður 8.000.000". 

Tekjur kæranda árið 2010 voru áætlað 9,5 milljónir króna í samræmi við að hún hafi lokið meistaranámi. Málskotsnefnd aflaði upplýsinga frá stjórn LÍN um tekjur kæranda árin 2005 til og með 2009 og lagðar hafa verið til grundvallar útreikningi hinnar tekjutengdu afborgunar hennar. Samkvæmt LÍN voru útsvarstekjur kæranda sem hér segir:

Samtals í ísl. kr. Tekjuár; 2005; 370.457 kr., 2006; 0 kr., 2007; 1.843.390 kr., 2008; 2.712.619 kr., 2009; 3.683.626 kr.

Niðurstaða

Í 8. gr. laga nr. 21/1992 segir að árleg endurgreiðsla ákvarðist í tvennu lagi, annars vegar sé um að ræða fasta greiðslu óháða tekjum lánþega en hins vegar viðbótargreiðslu sem sé háð tekjum fyrra árs. Tekjutengda afborgunin (seinni ársgreiðsla) er í öllum tilvikum með gjalddaga 1. september, sbr. 10. gr. reglugerðar nr. 478/2011 og grein 7.4 í úthlutunarreglum sjóðsins 2011-2012. Fjárhæð hennar miðast við ákveðinn hundraðshluta af tekjustofni ársins á undan sbr. 3. mgr. 8. gr. og 10. gr. laga 21/1992. Í 2. málsl. 3. mgr. 10. gr. laganna segir:

Sé lánþegi á endurgreiðslutímanum ekki skattskyldur á Íslandi af öllum tekjum sínum og eignum skal honum gefinn kostur á að senda sjóðnum staðfestar upplýsingar um tekjur sínar og skal árleg viðbótargreiðsla ákveðin í samræmi við það. Geri hann það ekki eða telja verður upplýsingar hans ósennilegar og ekki unnt að sannreyna tekjustofn samkvæmt því skal stjórn sjóðsins áætla honum tekjustofn til útreiknings árlegrar viðbótargreiðslu.

Í 11. gr. laga nr. 21/1992, sbr. og grein 7.4 í úthlutunarreglum LÍN kemur síðan fram:

Lánþegi á rétt á endurútreikningi árlegrar viðbótargreiðslu sé hún byggð á áætluðum tekjum. Hann skal þá sækja um endurútreikninginn eigi síðar en 60 dögum eftir gjalddaga afborgunar og leggja fyrir stjórn sjóðsins bestu fáanlegar upplýsingar um tekjurnar. Endurútreikningur skv. 1. mgr. á árlegri viðbótargreiðslu skal gerður þegar sjóðnum hafa borist staðfestar upplýsingar um tekjurnar. Komi þá í ljós að tekjustofn hafi verið of hátt áætlaður eða oftalinn og lánþegi því innt af hendi of háa greiðslu skal honum endurgreidd hin ofgreidda fjárhæð með almennum vöxtum óverðtryggðra bankalána.

Fyrir liggur að kærandi leitaði ekki til LÍN um endurútreikning og lagði ekki fram upplýsingar um tekjur sínar fyrr en 5. nóvember 2011 en frestur rann út 30. október s.á. Kærandi byggir á því að hún hafi ekki fengið niðurstöðu skattyfirvalda um skattstofn sinn fyrr en 19. október 2011. Þó er ljóst að upplýsingar um heildartekjur kæranda lágu fyrir þegar við gerð framtals sem kæranda bar að senda skattyfirvöldum fyrir 31. maí 2011. Kæranda nægði skv. 11. gr. laga nr. 21/1992 að senda „bestu fáanlegar upplýsingar“ til LÍN ásamt umsókn sinni um endurútreikning og senda síðar staðfestar upplýsingar. Það er almennt viðurkennd meginregla að stjórnvöldum sé ekki skylt að taka mál til efnismeðferðar, sem borist hafa eftir lögskipaðan frest, nema sérstakar undanþágur þar að lútandi eigi við. Málskotsnefnd hefur í fjölmörgum úrskurðum sínum lagt áherslu á mikilvægi þess að festa ríki um þá fresti sem námsmönnum eru settir og að almennt beri að vísa frá erindum sem berast að liðnum fresti nema í undantekningartilvikum, s.s. þegar tekst að sanna að um sé að ræða óviðráðanleg atvik eða mistök hjá LÍN. Kærandi sótti ekki um endurútreikning fyrr en 60 daga lögbundinn frestur til þess var liðinn. Telur málskotsnefnd að ekki liggi fyrir heimild að lögum fyrir nefndina að veita kæranda undanþágu frá umræddum fresti. Þarf hún því að sæta því að LÍN áætli henni tekjustofn til útreiknings endurgreiðslu eins og kveðið er á um í 3. mgr. 10. gr. laga nr. 21/1992. Í úrskurði sínum í máli nr. L-2/2012 kom fram sú afstaða málskotsnefndar að þegar greiðandi þarf að sæta áætlun þá ber LÍN að gæta að því að slík áætlun sé réttilega framkvæmd og í samræmi við ákvæði stjórnsýslulaga og laga nr. 21/1992. Í máli þessu liggur því fyrir að málskotsnefnd ber að huga að því hvernig LÍN beitir áætlunarheimild 3. mgr. 10. gr. laganna. Með þeirri heimild sem felst í framangreindri 10. gr. laga nr. 21/1992 er LÍN veitt vald til að taka einhliða ákvörðun um hvaða forsendur verða lagðar til grundvallar við úrlausn máls vegna þess að sá sem ákvörðun beinist að hefur ekki orðið við beiðni LÍN um láta af hendi upplýsingar sem nauðsynlegar eru til að taka efnislega rétta ákvörðun í máli hans. Við þær aðstæður verður að játa LÍN ákveðið svigrúm til mats við áætlun á tekjum lánþega, sem þó takmarkast af rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og reglu um meðalhóf sem mælt er fyrir um í 12. gr. s.l. Þegar stjórnvaldi er falið með lögum að framkvæma mat ber því almennt að taka ákvörðun sem hentar best hag hvers aðili með tilliti til allra aðstæðna. Í tilviki því sem hér um ræðir takmarkast möguleikar LÍN til að framkvæma slíkt einstaklingsbundið mat þar sem eðli málsins samkvæmt er skortur á upplýsingum til að miða við þar sem greiðandi hefur ekki sinnt upplýsingaskyldu sinni. Í áliti sínu í máli nr. 5321/2008 hefur Umboðsmaður Alþingis tekið fram þegar svo háttar sé LÍN heimilt að setja almenn viðmið til að stuðla að samræmi og jafnræði í beitingu áætlana. Jafnframt að við beitingu slíkra viðmiða verði að játa LÍN ákveðið svigrúm til mats á tekjum. Þurfa slík viðmið að byggja á málefnalegum sjónarmiðum, en við val á slíkum sjónarmiðum þarf að líta til þeirra hagsmuna sem viðkomandi lög eiga að tryggja. Markmið endurgreiðslureglna laga nr. 21/1992 er að önnur árleg endurgreiðsla námslána endurspegli greiðslugetu greiðanda. Í umræddu áliti umboðsmanns kom fram að hann taldi það byggja á málefnalegum grundvelli að setja föst viðmið er endurspegluðu tekjur greiðenda bæði hvað varðaði menntun og starf viðkomandi. Eins og fram kemur hér að framan er í þeirri vinnureglu sem LÍN hefur byggt á eingöngu vísað í annað viðmiðið sem umboðsmaður tilgreindi, þ.e. tekjur greiðenda eftir námsgráðu en ekki nákvæmari uppskiptingu, s.s. eftir því við hvað greiðandi starfar. Samkvæmt upplýsingum LÍN sem lýst er hér að framan skiptir sjóðurinn greiðendum í fjóra tekjuhópa miðað við námsgráðu, þ.e. þá sem hafa lokið doktorsnámi, meistaranámi, grunnámi eða öðrum prófgráðum. Tekjutölur, þ.e. 7 – 11 milljónir kr., eru meðaltal fyrir umrædda tekjuhópa með hliðsjón af tekjum ársins 2009. Viðmiðin séu byggð á meðaltali þeirra tekjuupplýsinga sem LÍN berist frá greiðendum erlendis og ráðist af því hvaða prófgráðu viðkomandi hefði. Þó að í viðmiðunum sem LÍN hefur sett megi finna ákveðna nálgun á tekjum viðkomandi, þegar engum öðrum upplýsingum er til að dreifa, verður ekki betur séð en að slík nálgun sé afar ónákvæm þegar LÍN hefur ekki miðað við starfsgrein viðkomandi aðila. Málskotsnefnd bendir á að ef sú leið er ekki tæk fyrir LÍN að setja almennar reglur er byggja á málefnalegum viðmiðum, þ.e. bæði námsgráðu og starfsgrein, ber sjóðnum að beita einstaklingsbundnu mati, sem m.a. getur byggt á fyrrgreindum þáttum, þ.e. námsgráðu og eftir atvikum starfsgrein eða fagmenntun, og öðrum tiltækum upplýsingar er geta gefið til kynna hverjar eru sennilegar tekjur kæranda. Tekjur undafarinna ára endurspegla ekki nauðsynlega tekjur þær sem lántaki hefur haft á umræddu tekjuári. Málskotsnefnd bendir þó í þessu sambandi á að í tilviki kæranda mátti LÍN við áætlun tekna hennar vegna gjalddagans 1. september 2011 telja líkindi fyrir því að tekjur hennar vegna ársins 2010 hefðu verið nær því sem þær voru árin á undan en þeim viðmiðum sem LÍN hafði sett sér og vísað er til hér að framan. Öðru máli gegnir ef kærandi hefur áður vanrækt upplýsingaskyldu sína og hefur ekki sent LÍN, hvorki fyrir eða eftir 60 daga frestinn, upplýsingar um tekjur fyrra árs eða ára. Eins og fyrr greinir byggir tekjuáætlun LÍN fyrir kæranda á því að hún hafi lokið meistaranámi og í samræmi við það eru tekjur hennar áætlaðar 9,5 milljónir kr. Útsvarstekjur kæranda undanfari ár hafa hins vegar verið umtalsvert lægri, eða allt frá því að vera engar 2006 og uppí að vera rúmar 3,6 milljónir 2009. Þrátt fyrir að kærandi þurfi að sæta áætlun tekna af hálfu LÍN á hún eins og áður greinir rétt á því að við áætlun tekjustofns hennar sé byggt á málefnalegum viðmiðum. Málskotsnefnd er því heimilt við úrlausn í máli hennar að taka tillit til sjónarmiða um meðalhóf og íþyngjandi áhrif ákvörðunar LÍN á hagsmuni kæranda. Með því að byggja alfarið á námsgráðu kæranda þrátt fyrir að hafa upplýsingar um verulega lægri tekjur hennar undanfarin ár er það mat málskotsnefndar að fyrrgreint einhliða viðmið sem LÍN notaði í tilviki kæranda hafi skert um of það svigrúm til mats sem LÍN hafði í málinu. Að mati málskotsnefndar felur það í sér brot á rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og reglu um meðalhóf sem mælt er fyrir um í 12. gr. laganna. Með því var ekki lagður fullnægjandi grundvöllur að málinu í samræmi við rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, áður en stjórn LÍN kvað upp úrskurð sinn. Með vísan til framangreindra röksemda er hin kærða niðurstaða í úrskurði stjórnar LÍN frá 15. desember 2011 í máli kæranda felld úr gildi.

Úrskurðarorð

Úrskurður stjórnar LÍN í máli kæranda frá 15. desember 2011 er felldur úr gildi. 

Til baka